Jangovar kabutarlar

0
29
marta ko‘rilgan.

Sohibqiron Amir Temur faoliyatining qaysi qirrasini olib qaramang, barchasining asos-zamirida adolat yotishiga guvoh bo‘lasiz. Hatto ulkan harbiy yurishlar va yurt sarhadlaridan olisda kechgan shiddatli janglar tafsiloti o‘rganilsa, bu muhorabalar ham adolatni ustuvor etish yoki qaysidir jinoyatga adolatli jazo tariqasida yuz bergani ayon bo‘ladi. Binobarin, dunyo tarixida Sohibqiron Amir Temurdek adolat sohibi kamdan-kam topilishi tarixchilar tomonidan yakdil e’tirof etilgan.

Quyidagi voqea xalq xotirasida, og‘izdan-og‘izga o‘tib, asrlar osha bugungacha saqlanib kelgan. Hozircha bu mavzu “ko‘hna manbalarda qayd etilgan tarixiy ma’lumot” sifatida maxsus o‘rganilmagan. Har holda, faktlar va mantiqqa suyanilsa, tarixiy haqiqatlar yuzaga chiqaveradi. 

Ma’lumki, bundan olti asr muqaddam, hozirgi Rossiyaning katta qismi Oltin O‘rda davlati tarkibida bo‘lgan. Uning hukmdori To‘xtamishxon jahongirlik da’vosida Turkis­ton shaharlariga ham o‘qtin-o‘qtin ­xuruj qilib turgan. Sohibqiron Amir ­Temurning masalani tinch yo‘l bilan hal etish maqsadidagi sa’y-harakatlari natija bermagach, To‘xtamishxonga qarshi harbiy yurish qilishga majbur bo‘ladi.

Amir Temur qo‘shini Don va Dnepr bo‘ylaridagi keng dashtlardan o‘tib, hozirgi Lvov shahriga yaqinlashadi. Turgan gapki, shaharda Sohibqironning  jangovar qo‘shiniga qarshi tura oladigan kuch bo‘lmagan. Aholi o‘rtasida vahima boshlanadi. Kutilganidek, ko‘p o‘tmay, ilg‘or qismlar shaharga kirib kela boshlaydi.

Boyonlar topgan-tutganini peshkash qilib, jahongirdan shafqat so‘rashadi. Ammo shahar ahlining nochor ahvolini ko‘rib, Sohibqiron olinajak o‘lpondan voz kechadi. U paytlar Lvov kichik va ko‘rimsiz qo‘rg‘on bo‘lgan. ­Tomiga poxol bostirilgan ukraincha uylarning bo‘g‘otida kaptarlar ko‘p edi (negadir hozir ham u shaharda kaptar mo‘l).

Kutilmaganda  Sohibqiron, har bir xonadondan atigi bittadan… kaptar olishga amr etadi. Uning muruvvatidan hayratlangan yerlik aholi  bu g‘alati talabni shu zahoti bajo keltirishadi. Vaholanki, o‘sha davr odatiga ko‘ra, shaharlarning katta to‘lov berishi odatiy hol bo‘lgan.

Xullas, behisob qo‘shin tinch aholiga ziyon-zahmat yetkazmay, bir necha kun davomida shahar yonidan keti uzilmay o‘tib turishadi. Ilg‘or jangovar qismlar ellik-yuz chaqirim masofaga uzoqlashib ketadi. Nihoyat, bir haftadan so‘ng qo‘shin ortidan ko‘ch-ko‘ron yuklangan aravalar, chorva hamda xo‘jalik xizmatchilari o‘tayotganida, shahar ahlining fikri buziladi. “Bu sahroyi bosqinchi bizning drujinamizdan qo‘rqdi. Shu sababli durustroq o‘lpon so‘rashga ham botina olmadi”, — deb dadillana boshlaydilar.

Insonning fe’li qiziq-da. Kechagina jonlari omon qolishi uchun bor-budidan voz kechishga tayyor turgan shaharliklar hatto, qo‘shin ortidagi karvonga hujum qilib, bir necha xizmatchilarni nobud etadilar.

Bu noxush xabar tezda Sohibqironga yetib boradi.

Shunday hodisa sodir bo‘lishi mumkinligini Amir Temur oldindan sezgan edi. Ammo qo‘shin shahardan juda olislab ketgan, noshukr­larni jazolash uchun ortga qaytilsa, ancha vaqt boy beriladi. Qolaversa, xiyonatchilar Sohibqironning ulkan va jangovar qo‘shiniga arzirli raqib ham emas.

Shunda Amir Temur shahar ahli bergan kaptarlarni ishga soladi. Ot yog‘i shimdirilgan matodan uzun-uzun tasmalar qirqib, kaptarlarning oyog‘iga bog‘lashni, so‘ngra ularni yoqib, kaptarlarni uchirishni buyuradi. Ot yog‘i shimdirilgan tasma sekin yonar, ammo shamolda o‘chmas ekan. Tez orada har bir kaptar o‘z makoniga, ya’ni poxol tomlarga borib qo‘nadi. Shu zahoti yong‘in chiqib, tezda butun shahar dahshatli olov ichida qoladi…

Bu rivoyatni harbiy safdoshim hikoya qilib bergan edi. “Shu tariqa sizning katta bobongiz bizning odamlarni jazolagan, — degan edi ukrain do‘stim o‘shanda. – Ochig‘ini aytganda, ayb o‘zimizdan o‘tgan. Biznikilar kelishuvga xiyonat qilishgan. Buni kechirib bo‘ladimi? Adolat Amir Temur tomonida bo‘lgan. O‘sha davr talablaridan kelib chiqqanda, Amir Temur bundan ham qattiqroq jazoni qo‘llashga haqli edi…”

Xizmatdosh do‘stim aytib bergan bu voqea menda katta taassurot qoldirdi. Vatandan uzoqda, o‘arbiy Ukraina tomonlarda bobomiz haqida shunday g‘aroyib rivoyat bugungacha saqlangani qiziq. Demak, Kavkaz, Volgabo‘yi va yaqin Sharq mamlakatlarida ham ulug‘ bobomiz haqida yuqoridagi kabi qiziqarli ma’lumot va rivoyatlar topilsa ajab emas…

Oradan ancha yillar o‘tgach, ulug‘ Sohib­qiron Amir Temur haqidagi tarixiy haqiqatlarni xolis o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ldi. Xususan, Ibn Arabshoh va boshqa muarrixlarning guvohlik berishicha, Sohibqiron o‘zidan omonlik so‘ragan kuchsiz raqiblariga doimo shafqatli va kechirimli bo‘lgan. ­Ayniqsa, obod va ko‘rkam, ilm-madaniyati gurkirab yashnagan, ma’mur shahar va kentlarni, viloyatlarni g‘orat qilishdan o‘zini tiygan. Uning bunday olijanob fe’lidan boxabar yurt arkonlari peshvoz chiqib, peshkashlar qilib, o‘z xalqiga omonlik tilar edi. Ikki orada sulh tuzilib, Temurbek qo‘shini yo‘lida davom etar edi. Bu tarixiy ma’lumot, yuqoridagi hikoya – Lvovda yuz bergan voqeani mantiqiy hamda adolat nuqtai-nazaridan anglashda qo‘l keladi.

Lvovlik xizmatdoshim so‘zlab bergan voqea taxminan qaysi yillarda kechganini aniqlashga harakat qildim. Tarixiy manbalar va olimlar bisotini o‘rganish asnosida, bu masalaga asta-sekin oydinlik kirgandek bo‘ldi.

1395 yili Amir Temur xiyonatkor To‘xtamishxonga qarshi uchinchi marta jang boshlashga majbur bo‘ldi. Shu yilning 10 aprelida Dog‘istondagi Terek daryosi bo‘yida kechgan og‘ir jang Sohibqironning g‘alabasi bilan yakunlandi. Amir Temur To‘xtamishxonni endilikda siyosat maydonidan butunlay surib tashlashga ahd qilib, Oltin O‘rdaning Dnepr tomondagi g‘arbiy uluslariga borishga qaror qiladi.

Turon qo‘shini chekinayotgan To‘xtamishxonni ta’qib qilib, Oltin O‘rda poytaxti Saroy Berkani egallaydi. Shundan so‘ng Sohibqiron tutqich bermayotgan To‘xtamishxon ortidan shimol sari yurishda davom etadi. To‘xtamishxon hozirgi Moskva shahridan nariga – bepoyon o‘rmonlarga singib, g‘oyib bo‘ladi.

Tarixiy manbalarda yozilishicha, shundan so‘ng Sohibqiron ortga burilib, g‘arbda Dneprga(hozirgi Lvov shahriga)cha bo‘lgan yerlarni ishg‘ol qiladi. Chunki bu hududlar Oltin O‘rda hukmdorlariga qarashli bo‘lib, hozirgi harbiy ibora bilan aytganda, “front orti xavfsizligini ta’minlash” Amir Temur uchun muhim edi.

Demak, yuqoridagi rivoyatda keltirilgan voqea taxminan 1395 yilda, Amir Temurning Oltin O‘rdaga qarshi uchinchi yurishi paytida sodir bo‘lgan.

Kezi kelganda aytish lozimki, Sohibqironning 1395 yilda To‘xtamishxon ustidan qozongan g‘alabasi tarixan juda muhim ahamiyatga ega edi. Zotan Amir Temur tomonidan To‘xtamishxonga berilgan so‘nggi zarbadan so‘ng Oltin O‘rda qayta o‘ziga kelmadi va ikkinchi darajali davlatga aylanib qoldi. Uning qo‘l ostida qariyb 170 yildan buyon asoratda yotgan xalqlar, jumladan rus xalqi uchun ham istiqbol yo‘llari ochildi.

Bu haqda A.Yu.Yakubovskiy shunday deb yozadi: “1395 yilda Temurning To‘xtamish ustidan qozongan g‘alabasi… faqat O‘rta Osiyo va o‘sha vaqtdagi janubi-sharqiy Yevropa uchungina emas, balki Rus uchun juda katta ahamiyatga ega bo‘ldi…”

 

Baxtiyor Haydarov,

O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a’zosi

 

uzas.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.