“Adabiyot atrofidagi tekinxo‘r”ga nega Nobel mukofoti berilgandi?

0
125
marta ko‘rilgan.

Hayot – tilsim, katta bir jumboq. Uning qay bir ko‘chasida nima kutayapti, qay birida baxt yashirin, qaysinisida musibat yotibdi – buning bari inson zoti uchun qorong‘i. Kelajak yo‘l, qismat mundarijasi shundoqqina peshonada bitilgan bo‘lsa-da, uni o‘qishga bani bashar ojizlik qiladi.

Dunyo adabiyotining yirik vakili Iosif Brodskiy boshida nimalar sinmadi, deysiz. Shunday sinovlarga duch kelishi xayolining bir chekkasiga kelganmidi? Ammo u hayot ro‘baro‘ qilgan kulfatlardan, azoblardan o‘kinib, ortga chekinmadi. Aksincha, berilgan har bir zarbadan imkon izlashga urindi. Uni uqubat emas, u uqubatni qiynadi, tuzum ustidan kuldi.

1963 yilning 29 noyabrida sobiq ittifoqdagi “Vecherniy Leningrad” gazetasida Lerner, Medvedov va Ionin tomonidan imzo chekilgan “Adabiyot atrofidagi tekinxo‘r” nomli maqola paydo bo‘ldi. Mualliflarning aytishicha, Brodskiy o‘z she’rlaridagi ikki parchani Bobishevdan, uch qatorini esa o‘zining “Namoyish” dostonidan o‘g‘irlagan.

Ushbu maqola nafaqat shoirni ta’qib qilishga, balki uni hibsga olishga ham turtki bo‘lgandir. Biroq, Brodskiyning aytishicha, uning xayollarini unga qilingan bo‘hton, kelgusida payt poylab turgan hibs, sud va hukmdan ko‘ra, o‘sha vaqtda sevgan ayoli Marina Basmanova bilan aloqalarining uzilishi tamoman egallagandi.

1964 yilning 8 yanvarida “Vecherniy Leningrad” gazetasida podborka (bir umumiy sarlavha ostida beriladigan bir necha kichik xabar va maqolalar) nashr etildi. Unda gazetxonlarning “ishyoqmas” Brodskiyni jazolash talab etilgan maktublari keng o‘rin egallagandi. Oradan bir oy o‘tar-o‘tmas, ya’ni 13 fevralda Brodskiyni to‘ppa-to‘g‘ri ko‘chaning o‘zida soqchilar qurshovida hibsga olishdi.

Ijod ahli ko‘ngilchan va har narsani yuragiga yaqin oladi, deganlari rost ekan. Bir kun o‘tib – 14 fevral kuni kamerada shoirda birinchi yurak xuruji yuz berdi. Biroq uni davolanishga emas, ruhiy kasalliklar shifoxonasiga jo‘natishdi. U yerda Brodskiyni 3 hafta tutib turishadi, tag‘in bir necha kun to‘polonchilar bo‘lmasida. Shu paytdan Brodskiy doimiy tarzda stenokardiya (yurak muskullarining siqilishi, shuning natijasida yuzaga keladigan og‘riq)dan aziyat chekkan, o‘z navbatida, bu kasallik unga doimo ehtimoliy o‘limi yaqinligi haqida eslatib turardi (bu uning ashaddiy kashandaligiga ham xalaqit berolmagan). Balki shundandir, shoir 33 yoshida “Xush kelibsan, mening keksaligim!”, “Hayotim haqida nima ham deyishim mumkin?”, deya ta’kidlagandi.

Shu tariqa, Iosif Brodskiyni ikki bor sud qilishdi. Jarayon qay tariqa “adolatli” kechganini sudya va shoirning qisqa savol-javobida ko‘rish mumkin:

Sudya: Mehnat stajingiz?

Brodskiy: Taxminan…

Sudya: Bizni “taxminan” qiziqtirmaydi!

Brodskiy: Besh yil.

Sudya: Qayerda ishlagansiz?

Brodskiy: Zavodda. Geologiya guruhlarida…

Sudya: Zavodda qancha muddat ishlagansiz?

Brodskiy: Bir yil.

Sudya: Qaysi vazifada?

Brodskiy: Frezerchi bo‘lib.

Sudya: Umuman olganda, mutaxassisligingiz qanaqa?

Brodskiy: Shoir, shoir-tarjimonman.

Sudya: Shoirligingizga kim iqror bo‘ladi? Kim sizni shoirlar qatoriga qo‘shgan?

Brodskiy: Hech kim.

Sudya: Bunga o‘zi o‘qiganmisiz?

Brodskiy: Nimaga?

Sudya: Shoir bo‘lish uchun-da? Oliy o‘quv yurtini bitirishga urinmaganmisiz, qayerda tayyorlashadi… qayerda o‘qitishadi…

Brodskiy: Men o‘ylamayman… Bunga ta’lim berishadi deb o‘ylamayman.

Sudya: Nimaga?

Brodskiy: O‘ylaymanki, bu… Xudodan…

Sudya: Sizda sudga rasmiy iltimos bormi?

Brodskiy: Meni nima uchun qamashganini bilishni xohlardim?..

Ko‘rib turibsizki, shoir hatto nima uchun hibsga olingani va ne sabab sud qilinayotganini bilmagan. Sudyaning savollarida esa mantiqni topish qiyin. O‘zingiz o‘ylang, hech zamonda birov birovni shoir safiga qo‘shadimi yoxud shoirlik maqomini beradimi? Axir ijodkor o‘zganing xohish-irodasi bilan shoirlik yo‘lini tanlamaydi, bunga uning qalbi yo‘l ko‘rsatadi, o‘rni kelganda, butun vujudidagi dard-alamni go‘zal va latif tarzda qog‘ozga to‘kib solishni amr etadi. Qolaversa, ijodkorlikning maktabi yo‘q, shoirlarning fabrikasi yo akademiyasi yo‘q! Shoirlik – bu qismat. Shak-shubhasiz, bu yerda gap asl adabiyot haqida ketmoqda. Barcha biladi-ku, “yasalgan” shoirlar chin adabiyot elagidan o‘tolmay, arosatda qolib ketgan, ba’zilari butkul unutilgan, ba’zilariga esa hozirgacha “tosh otiladi”.

Sudya va shoir suhbatidan so‘ng ayblovchi tomonning barcha guvohlari o‘z ko‘rsatmalarini “Men Brodskiy bilan shaxsan tanish emasman…”, deya boshlagandi. Bu bir zamonlar Pasternak ta’qibga uchraganidagi foydalanilgan mazkur ta’rifga o‘xshab ketadi: “Men Pasternakning romanini o‘qimaganman, lekin qoralayman!..”.

1964 yil 13 martida sudning ikkinchi kengashida Brodskiyga maksimal darajada “tekinxo‘rlik” ko‘rsatmasi bilan hukm o‘qildi – olis joyda besh yil muddatga majburiy mehnat jazosi tayinlandi. U Arxangelsk viloyatining Konosh tumaniga surgun qilindi. Surgun o‘taladigan joyga boradigan yo‘lda Brodskiy mahalliy militsiya boshlig‘i Boris Odinsovni uchratdi. U shoirga eng xilvat qishloqchani tanlashni va bekinishni maslahat berdi, axir uni o‘rmonzorga jo‘natishlari mumkin edi, u yerda esa u xasta yuragi bilan uzoq yashamagan bo‘lardi…

Boris Odinsovning maslahatiga kirib, Iosif Norinsk qishlog‘ini tanlaydi. Haqiqatan qishloq ancha olisda edi: 24 kilometrlik tuproq yo‘l yomg‘irli kunlarda loygarchilikka aylanganida, hatto traktor ham zo‘rg‘a bardosh berardi. U Volkovga bergan intervyusida surgunda o‘tkazgan vaqtini hayotimdagi eng baxtli damlar, deya xotirlaydi. U qismatning bu o‘yinidan fojia yasamadi. Aksincha, undan unumli foydalanishga intildi. Eng muhimi, irodasi bukilmadi. Surgun jarayonida Brodskiy ingliz she’riyatini, shuningdek, Uisten Oden ijodini o‘rgandi:

“Yog‘och uyda o‘tiraturib xotirlayman, kvadrat o‘lchamidagi illyuminator (kema va samolyotda mahkam yopiladigan qalin oynali to‘garak tuynuk, darcha) derazadan ho‘l, botqoq yo‘lda daydib yurgan tovuqlarga nazar tashlagancha, hozirgina o‘qib chiqqanimga yarim-yorti ishonaman… hali 1939 yildayoq ingliz shoirining “Tajriba… tilni boyitadi” so‘zlariga iqror bo‘lishdan bo‘yin tovlayman, olam esa avvalgidek qolmoqda”.

1964 yilning 10 aprelida Brodskiyni 3-sonli brigadaga ishchi sifatida qabul qilishdi. U o‘g‘it sochishi, o‘simlikdan hosil bo‘ladigan shox devor uchun xodachalar tayyorlashi, dalani toshlardan tozalashi, mol-holni o‘tlatishi, traktor bilan kuzgi ekinlarni sochishi, donga ishlov berishi kerak edi. Biroq qishloqdagilarning xotirlashicha, Iosifda buning bari u qadar amalga oshmasdi: u xodachalarni tayyorlay turib qonga belangan kaftlarini artar, malina butazorida birmuncha vaqt yo‘qolib qolganida, chorva tarqalib ketardi…

Shubhasiz, bu paytda tegishli organlar Iosifni o‘z holiga tashlab qo‘ygani yo‘q. Unga ko‘z-quloq bo‘lib turishdi – konoshlik militsionerlar Norinskda tez-tez bo‘lib turishardi, tintuv o‘tkazishardi. Qaysidir bir kuni Brodskiyni hattoki Leningraddagi uch kunlik ta’tildan kechikib kelgani uchun mahalliy turmaxonaga qamab qo‘yishdi. Bu 23 mayda bo‘lgandi, 24 mayda esa Iosif o‘zining 25 yoshini nishonlashi kerak edi. Tug‘ilgan kunga do‘stlari kelishdi, ular Brodskiyni turmadan ozod etishning uddasidan chiqishdi.

Brodskiy Norinskda 80 atrofida she’r yozdi. Bu paytga kelib esa butun jahon va mamlakat bo‘ylab madaniyat namoyandalari shoirni ozod etishlarini so‘rab to‘xtovsiz chiqish qilishardi, munosabat bildirishardi. Oxir-oqibatda, ular o‘z maqsadlariga yetishdi. Muddatni qisqartirishdi, 5 yilni shundog‘am o‘talgan 18 oyga tushirishdi.

Adolat baribir qaror topdi: tuzum, hukumat, o‘z davri ijodkorlari qoralab kelgan, go‘yoki jamiyat yuzidagi chipqondek qaralgan shoir – Brodskiy 1987 yili Nobel mukofoti laureati bo‘ldi. Ba’zida o‘ylab qolasan, ba’zida esa iqror bo‘lasan – muhaqqaq va asl adabiyot, asar, ijodkor o‘zining haqiqiy qadr-qimmatini oradan yillar, zamonlar o‘tib topadi. Shu boisdanmikin, bu yo‘lga chiqishga ko‘pchilik jazm etmaydi, yuragi dov bermaydi. Chindanam, bu yo‘l – fidoyilik yo‘li, ijodga umri, bor-budi bag‘ishlangan sadoqat yo‘lidir.

 

Azizbek NOROV

 

qashqadaryogz.uz

MULOHAZA BILDIRISH

Mulohaza kiritilmadi!
Ismi sharifingizni kiriting.